ไม่ได้มีแค่แดด: รู้จักพลังงานหมุนเวียนอีก 4 แบบที่ผลิตไฟให้คนไทย

ชาวก๊วนหิวแสงคุ้นเคยกับโซลาร์เซลล์บนหลังคาเป็นอย่างดี แต่ไฟฟ้าสะอาดในระบบของประเทศยังมาจากลม น้ำ เศษพืชผลการเกษตร และความร้อนจากใต้ดินด้วย บทความนี้ชวนมารู้จักแต่ละแบบว่าทำงานอย่างไร ไทยมีมากแค่ไหน และเกี่ยวกับผู้บริโภคอย่างเราตรงไหน

พลังงานหมุนเวียนคืออะไร

พลังงานหมุนเวียน (Renewable Energy) คือพลังงานจากธรรมชาติที่เกิดขึ้นใหม่ได้เรื่อย ๆ ใช้แล้วไม่หมดไป เช่น แสงแดด ลม น้ำ พืช และความร้อนใต้พื้นโลก ต่างจากก๊าซธรรมชาติ ถ่านหิน หรือน้ำมัน ที่ใช้เวลาสะสมหลายล้านปีและใช้แล้วหมดไป

ตอนนี้ไทยยังพึ่งเชื้อเพลิงฟอสซิลเป็นหลัก ในปี 2568 ไฟฟ้าของไทยมาจากแหล่งพลังงานสะอาดเพียง 17% ต่ำกว่าค่าเฉลี่ยโลกที่ 43% โดยแสงอาทิตย์และลมรวมกันอยู่ที่ 7% และอีก 83% มาจากเชื้อเพลิงฟอสซิล ส่วนก๊าซธรรมชาติอย่างเดียวคิดเป็นราว 68% ของการผลิตไฟฟ้าในปี 2567

ทิศทางกำลังจะเปลี่ยน ร่างแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้า PDP 2026 ครอบคลุมปี 2569–2593 และทุกทางเลือกที่นำเสนอกำหนดให้ไฟฟ้ามากกว่า 60% มาจากพลังงานหมุนเวียน ดังนั้นพลังงานหมุนเวียนแบบอื่น ๆ นอกจากโซลาร์จะมีบทบาทมากขึ้นแน่นอน

1. พลังงานลม 🌬️

ทำงานอย่างไร: ลมพัดใบพัดกังหันให้หมุน แกนหมุนต่อเข้ากับเครื่องกำเนิดไฟฟ้า ยิ่งลมแรง ไฟฟ้าก็ยิ่งมาก (ลมแรงขึ้นเท่าตัว พลังงานเพิ่มได้ถึงราว 8 เท่า) ทำเลจึงสำคัญที่สุด

ในประเทศไทย: ลมในไทยไม่ได้แรงเท่ายุโรป แต่เทคโนโลยีกังหันรุ่นใหม่ช่วยได้ ปัจจุบันมีกังหันที่ออกแบบมาสำหรับพื้นที่ลมอ่อน ความเร็วลมราว 4–5 เมตรต่อวินาทีอย่างไทย แหล่งสำคัญอยู่ที่โคราช ฟาร์มกังหันลมโคราช 1 และ 2 ที่มีกังหัน 90 ต้น กำลังผลิตรวม 207 เมกะวัตต์ เคยเป็นฟาร์มกังหันลมใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เมื่อสร้างเสร็จปลายปี 2555 ข้อมูลสิ้นปี 2568 ระบุว่าไทยมีกำลังผลิตจากลมรวมราว 1,545 เมกะวัตต์ โดยนครราชสีมาจังหวัดเดียวมีถึง 783 เมกะวัตต์ ส่วนการศึกษาที่ผ่านมาพบว่าภาคใต้มีศักยภาพลมสูงที่สุดของประเทศ

ข้อดี: ไม่ต้องใช้เชื้อเพลิง และสะอาดมาก ศูนย์วิจัย Krungthai COMPASS ระบุว่าพลังงานลมปล่อยก๊าซเรือนกระจกเพียงราว 11 กรัมคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าต่อหน่วยไฟฟ้า ต่ำที่สุดในบรรดาโรงไฟฟ้าทุกประเภท

ข้อจำกัด: ผลิตได้ไม่สม่ำเสมอตามลม ต้องอยู่ในทำเลเฉพาะ และมีประเด็นเสียง ภูมิทัศน์ การใช้ที่ดินที่ต้องคุยกับชุมชน สำหรับบ้านพักอาศัยในเมือง กังหันลมขนาดเล็กมักไม่คุ้มค่าเพราะลมไม่แรงและไม่สม่ำเสมอพอ

2. ชีวมวลและก๊าซชีวภาพ 🌾

แม้ชื่อคล้ายกัน แต่สองแบบนี้ทำงานต่างกัน

ชีวมวล (Biomass) คือการนำวัสดุจากพืชมาเผาเป็นเชื้อเพลิงต้มน้ำให้เป็นไอไปหมุนกังหัน วัตถุดิบที่ใช้กันในไทย เช่น แกลบ ฟางข้าว เศษไม้ยางพารา ชานอ้อย ใบและยอดอ้อย เหง้ามันสำปะหลัง ทางปาล์ม และซังข้าวโพด

ก๊าซชีวภาพ (Biogas) คือการหมักมูลสัตว์ น้ำเสียจากโรงงาน หรือเศษอาหารในบ่อปิดที่ไม่มีออกซิเจน จุลินทรีย์จะย่อยแล้วปล่อยก๊าซมีเทนออกมา นำไปเดินเครื่องยนต์ผลิตไฟหรือใช้หุงต้มได้

ในประเทศไทย: ในฐานะประเทศเกษตรกรรม ชีวมวลคือพลังงานหมุนเวียนที่ไทยใช้มานานที่สุดแบบหนึ่ง กำลังผลิตไฟฟ้าจากชีวมวลของไทยอยู่ที่ 3,872 เมกะวัตต์ในปี 2566 และเพิ่มขึ้นต่อเนื่องตลอด 4 ปีก่อนหน้า ส่วนก๊าซชีวภาพมีราว 653 เมกะวัตต์ และพลังงานชีวภาพทั้งหมดผลิตไฟได้ราว 6% ของไฟฟ้าทั้งประเทศ

ยังมีวัตถุดิบเหลือใช้อีกมาก ใบอ้อยหลังเก็บเกี่ยวที่รวบรวมได้จริงราว 9 ล้านตันต่อปี อาจผลิตไฟได้ถึง 800 เมกะวัตต์และสร้างรายได้ให้เกษตรกรราว 7,200 ล้านบาท ขณะที่ฟางและตอซังข้าวที่รวบรวมได้ราว 4.7 ล้านตัน อาจผลิตไฟได้ 450 เมกะวัตต์ ซึ่งหมายถึงการลดการเผาในที่โล่งที่เป็นต้นเหตุหนึ่งของฝุ่น PM2.5 ไปพร้อมกัน

ข้อดี: เดินเครื่องได้ทั้งกลางวันกลางคืนตราบที่มีเชื้อเพลิง สร้างรายได้ให้เกษตรกร และช่วยจัดการของเสีย

ข้อจำกัด: ต้องบริหารการขนส่งและราคาวัตถุดิบ ถ้าควบคุมการเผาไม่ดีก็ก่อมลพิษทางอากาศได้ และจะ "สะอาดจริง" ก็ต่อเมื่อวัตถุดิบมาจากแหล่งที่ปลูกทดแทนอย่างยั่งยืน

3. พลังน้ำ 💧

ทำงานอย่างไร: อาศัยน้ำไหลจากที่สูงลงที่ต่ำผ่านกังหัน กฟผ. แบ่งโรงไฟฟ้าพลังน้ำเป็นแบบเขื่อนกักเก็บน้ำ แบบน้ำไหลผ่าน แบบสูบกลับ และแบบท้ายเขื่อนชลประทาน

ในประเทศไทย: พลังน้ำผลิตไฟได้ราว 3% ของไฟฟ้าในประเทศ นอกจากนี้ไทยยังซื้อไฟจากเพื่อนบ้าน โดยไฟฟ้านำเข้าจาก สปป.ลาว ตอบสนองความต้องการไฟฟ้าของไทยราว 15% ในปี 2567 ซึ่งส่วนใหญ่มาจากเขื่อน

ไฮไลต์ที่น่าสนใจคือการจับคู่น้ำกับแดด โครงการโซลาร์ลอยน้ำร่วมกับพลังน้ำที่เขื่อนสิรินธร จ.อุบลราชธานี มีโซลาร์ 45 เมกะวัตต์ทำงานร่วมกับโรงไฟฟ้าพลังน้ำเดิม 36 เมกะวัตต์ แนวคิดคือให้โซลาร์ผลิตไฟตอนกลางวัน แล้วให้เขื่อนผลิตช่วงเย็นถึงกลางคืน โดยแผงโซลาร์ใช้พื้นที่ผิวน้ำเพียงราว 1% ของอ่างเก็บน้ำ

พลังน้ำยังทำหน้าที่เป็น "แบตเตอรี่ยักษ์" ได้ด้วยระบบสูบกลับ คือใช้ไฟส่วนเกินช่วงกลางวันสูบน้ำขึ้นไปเก็บที่สูง แล้วปล่อยลงมาผลิตไฟช่วงที่มีความต้องการสูง เช่น ตอนกลางคืน ตัวอย่างในไทยคือโรงไฟฟ้าลำตะคองชลภาวัฒนา

ข้อดี: สั่งเดินเครื่องได้ตามต้องการ เก็บพลังงานได้ และอายุการใช้งานยาวมาก

ข้อจำกัด: เขื่อนขนาดใหญ่มีผลกระทบสูงต่อป่า ระบบนิเวศลำน้ำ ประมง และชุมชนที่ต้องย้ายถิ่น อีกทั้งปีไหนแล้งก็ผลิตได้น้อยลง ไทยจึงแทบไม่มีพื้นที่สร้างเขื่อนใหญ่ใหม่แล้ว

4. ความร้อนใต้พิภพและพลังงานจากทะเล 🌋🌊

ความร้อนใต้พิภพ คือการนำน้ำร้อนหรือไอร้อนจากใต้ดินมาผลิตไฟ ไทยมีโรงไฟฟ้าแบบนี้แห่งเดียวที่ อ.ฝาง จ.เชียงใหม่ เริ่มเดินเครื่องตั้งแต่ธันวาคม 2532 ด้วยเทคโนโลยีแบบวัฏจักรคู่ (binary cycle) กำลังผลิต 300 กิโลวัตต์ ส่งไฟเข้าระบบ กฟภ. ได้ราว 1.2 ล้านหน่วยต่อปี นอกจากผลิตไฟ ความร้อนที่นี่ยังใช้อบแห้งผลผลิตทางการเกษตรด้วย

ข้อจำกัดคือ แหล่งความร้อนใต้พิภพของไทยจัดอยู่ในระดับอุณหภูมิต่ำถึงปานกลาง จึงเหมาะกับโรงไฟฟ้าขนาดเล็กราว 1–5 เมกะวัตต์มากกว่าโรงใหญ่ อย่างไรก็ตาม ร่าง PDP 2026 ระบุว่ารัฐกำลังพิจารณาความร้อนใต้พิภพเป็นหนึ่งในเทคโนโลยีทางเลือก

พลังงานคลื่นและน้ำขึ้นน้ำลง ยังอยู่ในขั้นวิจัยสำหรับไทย เพราะทะเลไทยค่อนข้างสงบ งานวิจัยที่จำลองคลื่นในอ่าวไทยพบความสูงคลื่นเฉลี่ยเพียงราว 0.15–0.23 เมตรในจังหวัดที่ศึกษา ส่วนกระแสน้ำขึ้นน้ำลงฝั่งอันดามันมีความเร็วราว 0.3–0.5 เมตรต่อวินาที ซึ่งยังต่ำเมื่อเทียบกับประเทศที่ใช้งานพลังงานทะเลได้จริง

เทียบกันให้เห็นภาพ

แหล่งพลังงานผลิตได้ตลอด 24 ชม.?สถานะในไทยครัวเรือนติดตั้งเองได้?
☀️ แสงอาทิตย์ (อ้างอิง)ไม่ (กลางวัน)เติบโตเร็วที่สุด✅ ง่ายที่สุด
🌬️ ลมไม่ (ตามลม)~1,500 MW เน้นโคราช❌ แทบไม่คุ้ม
🌾 ชีวมวล✅ ถ้ามีเชื้อเพลิงใหญ่ที่สุดในกลุ่มนี้❌ ระดับโรงงาน
🐷 ก๊าซชีวภาพ✅ ถ้ามีวัตถุดิบฟาร์ม-โรงงาน⚠️ เฉพาะฟาร์ม/ชนบท
💧 น้ำ✅ (ขึ้นกับปริมาณน้ำ)เขื่อนเดิม + นำเข้า❌
🌋 ความร้อนใต้พิภพ✅นำร่อง 1 แห่ง (ฝาง)❌
🌊 คลื่น/น้ำขึ้นลงไม่แน่นอนขั้นวิจัย❌

แล้วผู้บริโภคอย่างเราเกี่ยวข้องอย่างไร

1. ทุกแหล่งเสริมกัน ไม่ได้แข่งกัน โซลาร์ผลิตตอนกลางวัน พลังน้ำและชีวมวลเดินเครื่องได้ตอนกลางคืน ส่วนลมช่วยเติมในช่วงที่ลมดี ระบบไฟฟ้าที่ใช้พลังงานหมุนเวียนสูงจึงต้องมีหลายแหล่งผสมกัน บวกกับระบบกักเก็บพลังงาน

2. โซลาร์รูฟท็อปยังเป็นประตูที่ครัวเรือนเข้าถึงง่ายที่สุด พลังงานหมุนเวียนแบบอื่นส่วนใหญ่ต้องลงทุนระดับโรงไฟฟ้า แต่หลังคาบ้านเราผลิตไฟเองได้ ไทยมีโซลาร์รูฟท็อปราว 3.3 กิกะวัตต์ ณ สิ้นปี 2567 และโครงการ net-billing สำหรับบ้านที่อนุมัติในปีนี้ เปิดให้ขายไฟส่วนเกินให้การไฟฟ้าได้ในราคา 2.20 บาทต่อหน่วย สัญญา 10 ปี รวมเป้าหมายไม่เกิน 500 เมกะวัตต์

3. คนชนบทมีทางเลือกเพิ่ม ฟาร์มเลี้ยงสัตว์ทำบ่อก๊าซชีวภาพไว้ใช้หุงต้มหรือผลิตไฟในฟาร์มได้ และเกษตรกรอาจขายฟางหรือใบอ้อยเป็นเชื้อเพลิงชีวมวลแทนการเผา

4. ทุกคนมีเสียงในแผนพลังงาน แผน PDP กำหนดว่าไฟที่เราใช้ในอีก 25 ปีจะมาจากไหนและค่าไฟจะเป็นอย่างไร กระทรวงพลังงานวางกำหนดเสนอร่าง PDP 2026 ให้คณะกรรมการนโยบายพลังงานแห่งชาติพิจารณาในไตรมาส 4 ปี 2569 หลังเปิดรับฟังความคิดเห็นสาธารณะ ร่างนี้ยังเสนอแนวคิด "โรงไฟฟ้าประชาชน" 10,000 เมกะวัตต์ และการปลดล็อกการซื้อขายไฟฟ้าสะอาดโดยตรง (Direct PPA) ซึ่งเป็นเรื่องที่ผู้บริโภคควรติดตาม

สรุป

พลังงานหมุนเวียนไม่ได้มีแค่แสงแดด ไทยมีชีวมวลจากภาคเกษตรเป็นกำลังหลัก มีลมที่โคราช มีเขื่อนที่เริ่มจับคู่กับโซลาร์ลอยน้ำ และมีความร้อนใต้พิภพกับพลังงานทะเลรอการพัฒนา แต่ละแบบมีจุดแข็งต่างกัน และต้องทำงานร่วมกันเพื่อพาไทยออกจากการพึ่งพาก๊าซ ส่วนสำหรับบ้านเรือนทั่วไป โซลาร์บนหลังคายังเป็นก้าวแรกที่ทำได้จริงที่สุดวันนี้

แหล่งอ้างอิง

ภาพรวมและนโยบาย

พลังงานลม

ชีวมวลและก๊าซชีวภาพ

พลังน้ำ

ความร้อนใต้พิภพและพลังงานทะเล